"Het CHU UCL Namur wil bij de 5% zijn"

Verbonden aan de algemene directie van het CHU UCL Namur, werd Pauline Modrie, bio-ingenieur, aangeworven voor een nieuwe functie binnen de ziekenhuisgroep, namelijk die van "adviseur duurzame ontwikkeling". De wereld is volop in verandering geconfronteerd met de klimaatuitdagingen en de gezondheidszorgsector kan niet bij de pakken blijven zitten. Hoe kan deze functie het ziekenhuis helpen om de uitdagingen van zijn dagelijkse praktijk aan te gaan?

"De gezondheidszorgsector moet zich inzetten voor duurzame ontwikkeling om verschillende redenen", legt Pauline Modrie uit. Volgens de WHO zijn de klimaatveranderingen vandaag de grootste bedreiging voor de gezondheid van de mensheid. Onze infrastructuren zijn ook bijzonder kwetsbaar voor klimaatveranderingen (overstromingen, droogtes, enz.). Rekening houden met deze grote uitdaging in het ziekenhuis is dus in de eerste plaats een kwestie van risicobeheer.

Een tweede reden heeft betrekking op ethiek. Kan de zorgpraktijk vandaag nog de druk op het milieu en de uitbuiting van hulpbronnen negeren die onvermijdelijk leiden tot de verslechtering van de levensomstandigheden van de meest kwetsbare patiënten die we door diezelfde geneeskunde proberen te verzorgen?

Ten slotte tonen bepaalde cijfers aan dat de gezondheidszorg in België tot 7,7% van de nationale CO2-voetafdruk vertegenwoordigt. Op wereldschaal is het gemiddelde 4,4%, wat niet verwaarloosbaar is. Bovendien oefent het ziekenhuis een voorbeeldrol uit in de samenleving, wat er gebeurt is daarom belangrijk voor maatschappelijke veranderingen. Over het algemeen wordt geschat dat voor een maatschappelijke verandering 5 tot 10% van de bevolking volstaat om het kantelpunt te vormen. Om al deze redenen is het belangrijk om aan duurzame ontwikkeling in het ziekenhuis te werken."

Het traject van Pauline Modrie

De trigger voor het engagement van Pauline Modrie is de tentoonstelling "Leven of overleven: een stand van zaken van onze planeet" in het Museum voor Natuurwetenschappen van België toen ze 15 jaar was. "Ik was ontroerd door deze tentoonstelling en ik heb het boek met dezelfde naam gekocht, dat ik nog steeds heb. Daarna heb ik gekozen voor studies als bio-ingenieur. Tijdens deze studies worden de studenten sterk gesensibiliseerd voor de biosfeer, de aardwetenschappen, de hele relatie met de aarde, ook al leerde men in de studies landbouwingenieur – zoals ze toen werden genoemd – ook bepaalde landbouwpraktijken die niet noodzakelijk duurzaam zijn.

20 jaar geleden nam de dynamiek rond klimaatverandering een vlucht. Jean-Pascal Van Ypersele die ik als professor in de klimatologie had, sprak er ons al over. Ik heb mijn thesis aan de UCL gedaan over de overdracht van virulentiegenen tussen bacteriën, en een beetje gewerkt aan biopesticiden. Aangeworven bij GSK om te werken aan de aspecten van risicobeheer, had ik al zin om bepaalde projecten voor duurzame ontwikkeling te pushen.

Aangekomen in het ziekenhuis, in 2016 in Ottignies, kreeg ik de kans om deel te nemen aan de installatie van een prototype voor zuivering van microverontreinigende stoffen, ontwikkeld door een thesisvriend. De zuiveringsinstallatie werd geïnstalleerd en bleek ultraefficiënt door tot 90% van de geneesmiddelenresiduen te elimineren. Er zijn communicaties over het onderwerp geweest, en het maakte veel opschudding, mensen waren geïnteresseerd en wilden het project steunen. Na een verhuizing naar de regio Namen kreeg ik de kans om het CHU UCL Namur te ontmoeten tijdens een kaderdag over duurzame ontwikkeling.

Een functie van adviseur duurzame ontwikkeling werd vervolgens gecreëerd en ik had het geluk om gerekruteerd te worden. Het werk is super interessant. Er is dit aspect van samenwerking voorbij alle aspecten van ziekenhuismarketing of netwerkpolitiek dat ik leuk vind. Als je met mensen in duurzame ontwikkeling werkt, heb je echt samenwerking nodig en ik merk dat samenwerking hyperefficiënt is voor iedereen, inclusief voor degene die zijn werk deelt."

Eco-ontwerp van zorg

Vier principes liggen ten grondslag aan de rol van de bio-ingenieur in het ziekenhuis om de gezochte duurzaamheid te verkrijgen: kapitaliseren op de uitdagingen en verworvenheden, goede praktijken versterken en projecten laten ontstaan, de handelingscapaciteit van medewerkers versterken, de interne en externe samenwerkingen, en proberen een impact op de samenleving te hebben.

Het verhogen van de handelingscapaciteit van medewerkers is een belangrijk principe omdat wat het klimaat in de gezondheidszorg het meest beïnvloedt voornamelijk verband houdt met de beslissingen die de verantwoordelijken/verzorgers/inkopers zullen nemen met betrekking tot met name de geneesmiddelen, de medische hulpmiddelen, de levensduur van de apparatuur, enz.

Om aan dit hele deel te kunnen werken, moeten de mensen die zich hieraan op het terrein wijden eco-verantwoordelijke en alternatieve voorstellen kunnen doen indien mogelijk. Een voorbeeld: "In het operatiekwartier op de ziekenhuissite van Godinne werd het eco-ontwerp van de anesthesieprocedure aangepakt. Bij elke stap hebben de anesthesisten nagedacht over wat echt nuttig was, wat de mogelijkheden waren voor hergebruik of vervanging door minder vervuilende alternatieven en hoe het afval te herwaarderen.

Soms maakt een literatuuronderzoek het eenvoudig mogelijk om bepaalde zaken te verwijderen, of het volstaat om anesthesiegassen te vervangen door gassen met een andere impact. Om deze aanpak te realiseren, is het onmisbaar om de verantwoordelijken in competenties te laten stijgen met betrekking tot wat we het eco-ontwerp van zorg noemen. Dit vereist opleidingen. We hebben een belangrijk opleidingsprogramma om al onze kaders te sensibiliseren voor duurzame ontwikkeling. Met dit doel hebben we een ideeënlaboratorium opgezet waar onze medewerkers rond het eco-ontwerp werken. Met een financiering van de Koning Boudewijnstichting werken we ook aan het ontwerp van een spel bestemd voor al het personeel om deze handelingscapaciteit te stimuleren."

Mensen beseffen niet altijd dat het niet volstaat om alleen afval te sorteren en minder papier te verbruiken om een belangrijke impact te hebben op de decarbonisatie van de zorg. Men moet het weten maar vooral eraan verhelpen. Dit methodologisch aspect vereist een persoon om de opleidingen te geven en samen te stellen, dit maakt deel uit van het werk van Pauline Modrie.

Volgens de WHO zijn de klimaatveranderingen vandaag de grootste bedreiging voor de gezondheid van de mensheid

Samenwerkingen versterken

Op het gebied van duurzame transformaties is samenwerking een kapitaal principe, zowel de samenwerkingen intern als met andere zorginstellingen. "In het CHU UCL Namur wisselen we enorm veel uit met de andere ziekenhuizen, en niet alleen wat betreft duurzame ontwikkeling maar op alle niveaus. Ik zeg me dat het niet omdat de anderen goed zijn dat ons werk minder goed zal zijn, integendeel. Het is voordelig voor iedereen, inclusief voor mij, en deze uitwisselingen laten onze goede praktijken echt razendsnel vooruitgaan.

We werken ook samen met verenigingen, bijvoorbeeld met Health Care without Harm (cf. vorig nummer van het magazine), we delen casestudies, we hebben toegang tot videoconferenties, enz. We werken ook samen met UNESSA, onze ziekenhuisfederatie, om het delen van goede praktijken te maximaliseren en met de FOD Volksgezondheid voor enquêtes over circulariteit, aankopen... We hebben ook de plicht om input te geven zodat op het niveau van de overheden de genomen beslissingen in de goede richting gaan. Ik beheer het hele collaboratieve aspect in mijn werk."

We zijn te ver gegaan, te snel door over te gaan op alles wegwerpbaar, zonder rekening te houden met de planetaire grenzen

Een impact op de samenleving hebben

Om deze rol van sneeuwbaleffect en kanteleffect in de samenleving met betrekking tot de te adopteren veranderingen te versterken, worden twee benaderingen bevoorrecht:

• Bewustmakingsconferenties over het onderwerp organiseren

Bijvoorbeeld, op 13 juni organiseerde het CHU UCL Namur op de site van Godinne de eerste "Bijeenkomst van de duurzame transformatie van zorginstellingen", in samenwerking met de gezondheidsgroep van de Shifters* België.

Er waren topconferenties over de link klimaat-gezondheid, met Emmanuel André, een conferentie over de systemische benadering van duurzame transformatie in ziekenhuizen, praktische workshops over hoe je CO2-voetafdruk te berekenen, over de pedagogie van de transitie, over de klimaatfresco, over alle interacties rond klimaatverandering, gevolgd door korte presentaties over het eco-ontwerp van zorg en ten slotte een rondetafelgesprek. Dit soort evenement is belangrijk in termen van bewustmaking.

• Onderzoek rond thema's verbonden aan duurzame ontwikkeling stimuleren

"Als universitair ziekenhuis maakt onderzoek initiëren deel uit van onze missie. We hebben besloten om ons voorlopig te focussen op microverontreinigende stoffen. Na het innemen van een geneesmiddel komt 70% terecht in het afvalwater. Het ziekenhuis is niet het enige probleem, maar het is een plaats waar veel moleculen worden geconsumeerd en waar men de effecten kan illustreren stroomopwaarts – hoe de evacuatie van al deze geneesmiddelen die via de urine, de reiniging, enz. zullen worden uitgescheiden, te verminderen – en stroomafwaarts – de hele problematiek van de zuivering van afvalwater onder andere. We hebben een lopend onderzoeksproject over de karakterisering van onze afvalwater; een ander project start met een geneeskundestudent die zijn eindwerk wijdt aan "hoe in de keuze van onze geneesmiddelen de aspecten van persistentie – toxiciteit – en bioaccumulatie in onze omgeving te integreren.""

*The Shift Project is een denktank in Frankrijk die rapporten en transformatieplannen van de Franse economie heeft opgesteld. Voor alle essentiële sectoren van de samenleving – ook voor de gezondheidszorg – hebben ze het te adopteren plan bepaald om ze te decarboniseren, met name door te werken aan elk van de delen met concrete acties.

De uitdagingen

Door aan deze vier aspecten te werken, is het doel om aan twee hoofduitdagingen te beantwoorden: (1) de decarbonisatie van de gezondheidszorg om onze CO2-uitstoot te beperken maar ook onze afhankelijkheid van fossiele energiebronnen te mitigeren/verminderen, wetende dat we binnenkort niet meer zullen kunnen kapitaliseren op een koolstofenergie en (2) de erosie van de biodiversiteit en onze vervuiling vermijden, wat gedeeltelijk verband houdt met geneesmiddelenresiduen in het afvalwater maar ook met aanleggen die de biodiversiteit bevorderen. Op de Journées d'Architecture en Santé (JAS) heeft Pauline Modrie een biodiversiteitsproject gepresenteerd dat werd gerealiseerd op de ziekenhuissite van Sainte-Élisabeth, uitdrukkelijk gekozen omdat het zeer verstedelijkt is (cf. kader).

"Het is niet de missie van het ziekenhuis om insectenhotels en bijenkorven te installeren, het is veel fundamenteler: bevoorrechte plaatsen creëren voor bewustmaking van de links gezondheid-milieu, van onze relatie met de natuur. Als we over duurzame ontwikkeling spreken, kunnen we in de technische laag blijven en denken dat door te decarboniseren alles goed zal komen. Maar het werkt niet zo.

Men moet zich afvragen welk maatschappijmodel men wil en welke relatie met de natuur men wenst. Men moet bijna ook een filosofische benadering in dit alles integreren en dat is een beetje mijn rol in het ziekenhuis door te werken aan de vier genoemde aspecten: kapitaliseren op de uitdagingen en verworvenheden, goede praktijken versterken en projecten laten ontstaan, de handelingscapaciteit van medewerkers en de samenwerkingen versterken, en een impact op de samenleving hebben, met name met de onderzoeksvraag. Mijn rol is ook om financieringen te zoeken voor projecten en ik stel regelmatig een kadaster op van alle projectoproepen. In 3 maanden heb ik 94.000 euro budget verkregen om onze projecten te realiseren. Er is een manier om een deugdzame dynamiek rond duurzame ontwikkeling te creëren."

We hebben een belangrijk opleidingsprogramma om al onze kaders te sensibiliseren voor duurzame ontwikkeling

Cascade-effecten

Zonder het dogma groei-degroei tegen te stellen door de therapeutische en diagnostische vooruitgang van de laatste jaren vs duurzame ontwikkeling te vermelden, is het verstandiger om te spreken over het versterken van circulariteit en een beter gebruik van hulpbronnen, altijd in het belang van de patiënt met als doel de kwaliteit en veiligheid van de zorg. Bijvoorbeeld, de dynamiek van het deprescriberen van geneesmiddelen in het belang van de patiënt is ook zeer belangrijk, op het niveau van zijn milieuimpact en de kwaliteit van de zorg. Want het zijn vooral de geneesmiddelen die de CO2-balans zullen beïnvloeden.

Moet men dan teruggaan wat betreft wegwerpmateriaal?

"Ja, inderdaad, men moet het niet verbergen, ik noem het de initiatieven 'terug naar de toekomst'. We zijn te ver gegaan, te snel door over te gaan op alles wegwerpbaar, zonder rekening te houden met de planetaire grenzen. Vandaag zeggen we stop en we beseffen dat we het vroeger niet zo slecht deden. Bovendien is het waar dat we naar alles wegwerpbaar zijn overgestapt voornamelijk om een prijskwestie en niet noodzakelijk om een kwaliteitskwestie. Maar het is niet omdat we in het herbruikbare zitten dat we niet in de kwaliteit zitten. Als men een eco-ontwerpthematiek aanpakt, nemen de mensen het vaak vanuit de hoek van het afval, dat eigenlijk slechts een klein deel van de impact vertegenwoordigt. Daarentegen is het interessant om aan het afval te werken omdat dit het mogelijk maakt (1) bewust te worden van wat men verbruikt, (2) vervolgens de mogelijkheid te onderzoeken om het gekochte ding te vervangen door een duurzamer ding, (3) of het te hergebruiken en (4) ten slotte het misschien volledig te verwijderen, door telkens in impact te stijgen."

Een functie in elk ziekenhuis?

"Om tot een grote maatschappelijke verandering te komen, moet ongeveer 5% van de bevolking de verandering adopteren en erover spreken. Het CHU UCL Namur wil in die 5% zitten, voor ons ziekenhuis en voor de samenleving." | Pauline Modrie

Pauline Modrie pleit voor de aanwerving van een adviseur duurzame ontwikkeling in elk ziekenhuis. Er is een persoon nodig die op strategische wijze stuurt om het sneeuwbaleffect te verkrijgen. "Het feit dat ik rapporteer aan de algemene directie geeft me echt een hefboom voor actie die interessant wordt. Men moet het cap van de strategie behouden ook al ben ik zeer voorstander van het resultaat en van kleine dingen verbeteren die het mogelijk maken om vooruit te gaan."

De uiteindelijke doelstelling moet een cultuurverandering en een stijging in competenties zijn. De wereld verandert van tijdperk en mensen hebben zin om te handelen. Alle aspecten – opleiding, samenwerking, onderzoek – helpen om zich aan te passen. Zakia Khattabi, de federale minister van Klimaat, Leefmilieu, Duurzame Ontwikkeling en de Green Deal, heeft zich tijdens de COP 26 geëngageerd om tegen 2050 koolstofneutraliteit te bereiken. Dat is de doelstelling die we allemaal hebben op het niveau van decarbonisatie.

"Echter, men moet niet alleen werken aan decarbonisatie, er is de biodiversiteit, de chemische verontreinigende stoffen, die voor mij even belangrijk zijn en die men niet mag vergeten. Het mag niet dat onze beleidsmakers alleen het koolstofaspect zien omdat we niet kunnen blijven doorgaan met massaal het water te vervuilen gedurende jaren zonder andere zorgen te genereren, met name op het niveau van de gezondheid. Koolstofneutraliteit bereiken hangt niet alleen af van het ziekenhuis, de farmaceutische bedrijven moeten ook al hun processen decarboniseren, de overheid moet ons begeleiden."

"In het begin frustreerde het me enorm dat niet iedereen ermee aan de slag ging. Nu weet ik dat om tot een grote maatschappelijke verandering te komen, ongeveer 5% van de bevolking de verandering moet adopteren en erover moet spreken. Het CHU UCL Namur wil in die 5% zitten, voor ons ziekenhuis en voor de samenleving."