Kwaliteit en Veiligheid: twee doelwoorden voor PAQS

Kent u het “Plateforme pour l’Amélioration continue de la Qualité des soins et de la Sécurité des patients”, kortweg PAQS? Haar doel: de ziekenhuisactoren sensibiliseren voor de verbetering van de kwaliteit van de zorg en de veiligheid van de patiënten in de zorginstellingen in Wallonië en Brussel. Sinds de oprichting, amper acht jaar geleden, is er al veel gebeurd, maar nieuwe initiatieven zijn opgestart om het hoofddoel verder te versterken. De directeur blikt terug op het verleden, beschrijft het heden en kijkt naar de toekomst.

In de loop van 2013 ontstond, tijdens een informele discussie tussen verschillende actoren uit de gezondheidszorg, het idee om een structuur op te zetten die ziekenhuizen zou ondersteunen in hun reflectie over accreditering. In die periode begon het tweede meerjarenplan van de FOD Volksgezondheid (2013-2017) vorm te krijgen en de grote thema’s rond accreditering kwamen daarin terug, terwijl deze benadering van continue verbetering in Vlaanderen al ruim ingang had gevonden.

De oorsprong van de PAQS

Op 11 december 2013 verzamelden meer dan 300 personen in Namen voor de officiële lancering van de Plateforme pour l’Amélioration continue de la Qualité des soins et de la Sécurité des patients (PAQS). Dit unieke initiatief bracht van bij de start de federaties van zorginstellingen, de ziekenfondsen, universiteiten en beroeps- en patiëntenverenigingen samen. De regionale overheden – Brusselse en Waalse – hebben dit sectorproject steeds ondersteund. Enkele maanden later krijgt de structuur de vorm van een vzw, om de noodzakelijke transparantie in het beheer van de organisatie en haar activiteiten te garanderen.

In de statuten van de vereniging staat het volgende te lezen: “De vereniging heeft tot doel, met uitsluiting van enig winstoogmerk, het bevorderen, ondersteunen en organiseren van de ontwikkeling en de implementatie van processen van continue verbetering van de kwaliteit en de veiligheid in de gezondheidszorginstellingen in Wallonië en in Brussel. Om dit doel te realiseren:

• positioneert de vereniging zich als een erkend expertisecentrum en innovatief centrum op het vlak van kwaliteit en veiligheid in de gezondheidszorg, onder meer via de ontwikkeling van algemene en specifieke kennis en competenties en de zo ruim mogelijke verspreiding daarvan;
• biedt zij een globaal, coherent en efficiënt dienstenaanbod aan, in overeenstemming met de noden op het terrein. Dit dienstenaanbod is opgebouwd rond drie assen: begeleiding, opleiding en hulpmiddelen;
• positioneert zij zich als bevoorrechte gesprekspartner van private instanties en van regionale, gemeenschaps-, federale en internationale overheden en openbare instellingen voor alle materies die betrekking hebben op kwaliteit en veiligheid in de gezondheidszorg;
• ontwikkelt en onderhoudt zij een netwerk dat de actoren samenbrengt die actief zijn op het vlak van kwaliteit en veiligheid in de gezondheidszorg, en bevordert zij de afstemming en coherentie van de initiatieven die door deze actoren worden ontwikkeld.”

Een voortdurende evolutie

De eerste activiteiten waren, niet verrassend, gewijd aan accreditering. Informeren, sensibiliseren en opleiden vormden onze eerste werkassen. Vanaf 2017 hebben we ervoor gekozen een verregaande expertise te ontwikkelen in twee domeinen: de veiligheid van de zorggebruikers en de continue verbetering. Deze keuze ligt volledig in het verlengde van de eerste drie jaren, aangezien accreditering in de eerste plaats een instrument is ter ondersteuning van een institutioneel traject van continue verbetering, met als doel de veiligheid van de patiënten te optimaliseren.

Daarvoor werd het team uitgebreid, en kwamen er nieuwe profielen bij, die elk specifieke expertise ontwikkelden in thema’s waarvan de impact op de patiëntveiligheid onmiskenbaar is: teamwerk, co-creatie met patiënten en families, leiderschap en het beheer van incidenten en ongewenste gebeurtenissen. Instrumenten zoals risicobeheer, continue verbetering of metingen en indicatoren maken eveneens deel uit van onze expertise. De investering in de ontwikkeling van interne kennis en competenties werd vastgelegd in een beslissing van de raad van bestuur, die in 2015 bewust koos voor deze optie in plaats van systematisch een beroep te doen op externe expertise.

Een andere belangrijke evolutie heeft te maken met de werkvelden van PAQS. Aanvankelijk was onze doelgroep beperkt tot de ziekenhuizen (Brussels en Waals). In 2017 werd echter beslist om geleidelijk ook activiteiten aan te bieden voor de ouderenzorg. De aanwezigheid van woonzorgcentra (MR(S)) binnen de federaties die PAQS financieren, speelt daarin uiteraard een rol. Maar ook andere redenen hebben ons tot deze keuze aangezet, in het bijzonder de algemene tendens in de gezondheidszorg – in vele landen – naar een steeds meer transversale zorgorganisatie en een betere integratie van de lijnen en instellingen in de zorg. In die context heeft het weinig zin zich uitsluitend op kwaliteit binnen ziekenhuizen te focussen. Een gelijkaardige redenering ligt aan de basis van onze beslissing om enkele jaren later ook activiteiten te ontwikkelen met de eerstelijnszorg.

Vier grote assen

Vandaag zijn de activiteiten van PAQS georganiseerd rond vier grote assen. De eerste as, Programma’s, vormt onze historische bestaansreden. Het gaat om uitwisseling van praktijken, pilootprojecten of collaboratieve trajecten rond thema’s die als prioritair worden ervaren op het terrein.

De tweede as, Hulpmiddelen (Ressources), is ontwikkeld vanaf 2017 met de ambitie om van PAQS een echte informatie- en referentieplatform te maken voor de gezondheidszorgsector wat betreft continue verbetering en patiëntveiligheid: een toolbox (met meer dan 1.000 tools), een systematische literatuurreview, het delen van ongewenste gebeurtenissen, good practices en rapporten over pilootprojecten vormen allemaal bouwstenen van deze as.

De derde as, Verbeteringsdiensten (Services d’amélioration), werd begin 2020 gelanceerd. Doel is innovatieve opleidingen aan te bieden die niet terug te vinden zijn in het bestaande aanbod, én te kunnen inspelen op specifieke vragen van zorginstellingen op dit vlak (zie kader: De voorgestelde opleidingen).

Ten slotte heeft PAQS doorheen de jaren verschillende projecten geleid of mee ondersteund die gericht zijn op reflectie over de verbetering van de kwaliteit van zorg en op het aanreiken van pistes voor de toekomst. Dat is uiteraard het geval voor het Paarse Boek (Livre Mauve) (zie kader: Het Paarse Boek) – de Regionale Strategie voor de Verbetering van de Patiëntveiligheid. De studie met de UCLouvain in 2020 over de impact van de COVID-19-crisis op de collectieve woonvormen in Wallonië en de studie die in 2021 samen met het UZ Gent werd uitgevoerd in opdracht van de Koning Boudewijnstichting over de verzoening tussen veilige en warme zorg in woonzorgcentra, zijn twee andere voorbeelden van activiteiten binnen onze vierde as: Onderzoek en Ontwikkeling.

De voorgestelde opleidingen

PAQS werkt al meerdere jaren aan het aanbieden van innovatieve opleidingen voor de sector.

In de eerste plaats gaat het om de vertaling naar het Frans van de Open School van het IHI, een echte referentie op het vlak van e-learning aan de andere kant van de Atlantische Oceaan (en daarbuiten), die in het Frans beschikbaar is op het extranet van PAQS. Deze online cursussen, die voor iedereen toegankelijk zijn, bieden de mogelijkheid om kennis te ontwikkelen rond verbetering van de kwaliteit van zorg en patiëntveiligheid via concrete tools en methodologieën.

Een ander uniek aanbod van PAQS is een 3-daagse opleiding in de basisprincipes van continue verbetering. Deze opleiding, “Improvement Basics”, werd oorspronkelijk ontwikkeld voor de ziekenhuissector. Intussen wordt ze ook aangeboden in de ouderenzorg, waar de vraag groot is.

Tot slot wordt in 2021 een eerste editie georganiseerd van “Patient Safety Officer”, een gespecialiseerde opleiding rond verbetering van patiëntveiligheid. De deelnemers maken in 9 modules van 2 dagen kennis met de onmisbare tools en methoden om een ambitieuze strategie voor risicoreductie en verbetering van de betrouwbaarheid van zorginstellingen uit te bouwen.

En PAQS rust niet op zijn lauweren: er wordt gewerkt aan een nieuw aanbod dat vanaf 2022 aan zorgprofessionals zelfgestuurde leertrajecten rond grote thema’s van kwaliteit en veiligheid zal aanbieden.

Samenwerken in België en in het buitenland

Vanaf de oprichting heeft PAQS het ontwikkelen van relaties met andere actoren als prioriteit gezien. Deze beslissing maakt deel uit van het DNA van PAQS, ontstaan uit het bundelen van middelen en competenties van de verschillende leden van de vereniging om de trajecten van continue verbetering doeltreffender te ondersteunen. Deze logica uitbreiden naar andere Belgische en buitenlandse organisaties en verenigingen, om ervaringen en expertise uit te wisselen, was dan ook een evidente stap.

De eerste samenwerkingen werden logischerwijs opgezet met verschillende accreditatieorganismen: Accréditation Canada, Haute Autorité de Santé (HAS; Frankrijk) en Joint Commission International (JCI; VS). Het oorspronkelijke doel van PAQS – het sensibiliseren van ziekenhuisactoren voor deze benadering van continue verbetering – vereiste een directe toegang tot relevante informatie. Naarmate de keuzes van de ziekenhuisbesturen die zich in het proces inschreven zich verder ontwikkelden, werden de samenwerkingen met Accréditation Canada geïntensifieerd, zonder afstand te doen van de andere organisaties.

Vandaag bestaat er een kaderakkoord tussen PAQS en Accréditation Canada (en de filialen Health Standards Organization en Health Assessment Europe). Meerdere gezamenlijke projecten lopen of staan op het punt te starten. Het Institute for Healthcare Improvement (IHI) is onze tweede hoofdpartner, waarmee we eveneens een kaderakkoord hebben. Onze samenwerking begon met de vertaling en de terbeschikkingstelling van de Open School in het Frans via ons extranet. De realisatie van dit project vormt een cruciale stap in de uitrol van tools om de kennis en competenties van zorgprofessionals in kwaliteit en veiligheid te versterken.

Daarnaast zijn er talrijke andere samenwerkingen tussen PAQS en verschillende organisaties. We vermelden onder meer meerdere Structures Régionales d’Appui (equivalenten van PAQS), de IQSS (wetenschappelijke vereniging voor kwaliteit en veiligheid) en de FAQSS (beroepsvereniging van kwaliteitsingenieurs/-coördinatoren) in Frankrijk; de Fédération des hôpitaux vaudois in Zwitserland; Excellence en santé Canada en LEADS Global in Canada. Bovendien is PAQS lid van verschillende netwerken, zoals de Collaboration Internationale des Praticiens et Intervenants en Qualité dans le domaine de la Santé (CIPIQ-S) en de International Society for Quality in Healthcare (ISQua).

PAQS werkt al meerdere jaren aan het aanbieden van innovatieve opleidingen voor de sector.

Een meer proactieve rol

Sinds enkele maanden willen we een bijkomende stap zetten door een meer proactieve rol te spelen in de ontwikkeling en animatie van bepaalde netwerken. Het eerder vermelde doel verandert uiteraard niet. Maar de genoemde proactiviteit heeft tot doel kansen te grijpen die verder gaan dan een eenvoudige bilaterale samenwerking of de deelname aan een netwerk.

Dat is onder meer het geval voor de belangrijke rol die PAQS speelt in de European Alliance for Improvement in Healthcare, gelanceerd door het IHI en die vele Europese leiders op het vlak van kwaliteit en veiligheid samenbrengt. De zichtbaarheid die PAQS binnen deze alliantie heeft verworven, stelt ons in staat om in contact te staan met toonaangevende actoren en hen te betrekken bij onze strategische keuzes en projecten. Dit positionering komt rechtstreeks ten goede aan de instellingen, die hun projecten kunnen voorstellen op internationale evenementen, toegang krijgen tot innovatieve buitenlandse praktijken en belangrijke stakeholders kunnen ontmoeten.

Hetzelfde geldt voor de What Matters To You World-community, die de dragers van deze campagne uit diverse landen samenbrengt en tot doel heeft hiervan een echt wereldwijd instrument te maken ten dienste van de verbetering van gezondheidssystemen. In dezelfde geest treedt PAQS sinds bijna een jaar op als coördinator van de Franstalige Praktijkgemeenschap binnen ISQua. Deze gemeenschap wil de uitwisseling van praktijken binnen de Franstalige wereld vergemakkelijken, onder meer via regelmatige webinars. Ten slotte werkt PAQS samen met HOPE, de Europese federatie van ziekenhuizen, om uitwisselingen te organiseren – vooral virtueel – tussen Q&S-experten actief in Europa.

Daarnaast zijn er talrijke andere samenwerkingen tussen PAQS en verschillende organisaties. We vermelden onder meer meerdere Structures Régionales d’Appui (equivalenten van PAQS), de IQSS (wetenschappelijke vereniging voor kwaliteit en veiligheid) en de FAQSS (beroepsvereniging van kwaliteitsingenieurs/-coördinatoren) in Frankrijk; de Fédération des hôpitaux vaudois in Zwitserland; Excellence en santé Canada en LEADS Global in Canada. Bovendien is PAQS lid van verschillende netwerken, zoals de Collaboration Internationale des Praticiens et Intervenants en Qualité dans le domaine de la Santé (CIPIQ-S) en de International Society for Quality in Healthcare (ISQua).

De oorspronkelijke reden voor het ontstaan van de PAQS was dat de sensibilisering van ziekenhuisactoren voor de benadering van continue verbetering een rechtstreekse toegang tot relevante informatie vereiste.

Dit is nog maar het begin

In 2021 viert PAQS zijn achtste verjaardag. Er zijn al talrijke activiteiten georganiseerd en de eerste resultaten zijn bemoedigend, ook al blijft een objectieve evaluatie daarvan complex: meer dan 1.500 personen werden opgeleid in TeamSTEPPS, de oprichting van patiëntencomités voor verbeterprogramma’s, de implementatie van Patient Reported Experience Measures en de significante en duurzame verbetering van patiëntveiligheidsindicatoren via de collaboratieve methodologie, zijn enkele voorbeelden.

De meeste Waalse en Brusselse ziekenhuizen nemen deel aan onze activiteiten, al verschilt het betrokkenheidsniveau van jaar tot jaar en van instelling tot instelling. In de ouderenzorg groeit de vraag sterk, en we werken met steeds meer structuren, zowel voor opleidingen als voor begeleiding.

Andere elementen zijn eveneens het vermelden waard, zoals de opdrachten die ons werden toevertrouwd op regionaal en federaal niveau, de internationale samenwerkingen en projecten, de publicaties van PAQS – waarvan verschillende in internationale peer-reviewed tijdschriften – de presentatie van onze resultaten op internationale congressen, en de steeds talrijkere samenwerkingen met universitaire centra.

Maar vooral de voortdurend toenemende vraag van het terrein – naar hulpmiddelen, ondersteuning of opleiding – toont de noodzaak aan om een doeltreffende ondersteuning van zorginstellingen in hun traject te organiseren, en bevestigt de wil van de sector om samen te werken aan de verbetering van onze gezondheidszorg.

De meerderheid van de Waalse en Brusselse ziekenhuizen neemt deel aan onze activiteiten, al verschilt de mate van betrokkenheid van jaar tot jaar.

Het Paarse Boek

In juni 2017 startte de raad van bestuur van PAQS werkzaamheden op met het oog op de ontwikkeling van een regionale strategie voor de verbetering van de patiëntveiligheid. Twee enquêtes bij verenigingen en zorgprofessionals, verschillende workshops met de sector en gesprekken met nationale en internationale experts leidden tot het ontstaan van het Paarse Boek (Livre Mauve), gepubliceerd naar aanleiding van de Wereld Patiëntveiligheidsdag op 17 september 2020. Dit document, opgenomen in de Waalse Regeringsverklaring van 2019, stelt een reeks strategische acties voor, met name voor de regionale overheden.

Eerst en vooral: “De patiëntveiligheid monitoren en sturen”, via een preciezere registratie van ongewenste gebeurtenissen, bijvoorbeeld door dossierreviews en medisch-administratieve gegevens, zodat prioriteiten kunnen worden geïdentificeerd.

Vervolgens: “De patiëntveiligheid bevorderen”, wat noodzakelijkerwijs zal verlopen via de versterking van de basisopleiding van zorgprofessionals op het vlak van kwaliteitsverbetering en veiligheid, én via een zekere transparantie, onder meer door informatiecampagnes voor alle doelgroepen.

Daarna: “Een veiligheidscultuur voor patiënten uitbouwen”. Het is ruimschoots aangetoond dat een sterke veiligheidscultuur een essentiële voorwaarde is om diepgaand te werken aan de betrouwbaarheid van ons zorgsysteem. Het ontwikkelen en versterken van competenties inzake zorgkwaliteit en veiligheid via permanente vorming is een van de belangrijkste hefbomen. Het uitbouwen van een echte “rechtvaardige” veiligheidscultuur vereist ook ondersteuning bij het beheer van ongewenste gebeurtenissen: van melding tot analyse, inclusief de implementatie van corrigerende acties.

De consultaties met de sector hebben ons ertoe gebracht voor te stellen na te denken over “Regelgeving rond patiëntveiligheid”, met name wat betreft de melding van ernstige ongewenste gebeurtenissen en de verduurzaming van veiligheidsnormen.

Ten slotte sluit “De patiëntveiligheid verbeteren” de strategische acties af en pleit voor versterkte ondersteuning van de teams op het terrein bij de implementatie van trajecten van continue verbetering. In dat kader vereist de ontwikkeling en uitrol van een ambitieus en doeltreffend actieplan specifieke technische competenties waarover de zorginstellingen moeten beschikken, via zorgprofessionals die zijn opgeleid in patiëntveiligheid. Daarom beveelt het Paarse Boek de oprichting van een dergelijke opleiding aan.