Het architectuuragentschap Patrick Schweitzer, Schweitzer & Associés Architectes (S&AA) werkt al bijna 20 jaar aan projecten gericht op de accommodatie van afhankelijke personen. Het gaat hier niet alleen om oudere personen, ook om personen met psychologische en/of fysieke problemen. Op de Journées de l'Architecture en Santé, in Brussel op 27 en 28 maart ll., stelde Patrick Schweitzer enkele projecten voor die zijn ideeën achter het concept van de gebouwen illustreren. Volgens de architect gaat het om het creëren van ruimten die de zorg ondersteunen. Een ziekenhuis is een structuur waar snelheid en doeltreffendheid primeren. Een rusthuis , een gespecialiseerde instelling of een psychiatrisch ziekenhuis daarentegen zijn in de eerste plaats plekken waar geleefd wordt. Het is dus belangrijk deze plekken beveiligd en gastvrij te maken zodat de bewoners er zich effectief veilig voelen.
Volgens deze filosofie is er niet echt een verschil in het ontwerp van gebouwen voor ouderen, voor mensen met psychiatrische of motorische problemen, of gespecialiseerde opvanghuizen voor gehandicapte kinderen of nog dagcentra voor jongeren met visuele of auditieve beperkingen.
"Voor mij is het ontwerpprincipe van deze gebouwen exact hetzelfde. In alle gevallen gaat het erom ruimtes te creëren die zorg ondersteunen. In tegenstelling tot het ziekenhuis dat een structuur is waar men snelheid en efficiëntie zoekt, zijn het rusthuis, het gespecialiseerd opvanghuis of het psychiatrisch ziekenhuis in de eerste plaats leefplaatsen. Het gaat erom beveiligde en veiligheidsgevende plaatsen te creëren, gastvrije plaatsen waar de bewoners veilig zijn", legt de architect uit.
Ten slotte tonen bepaalde cijfers aan dat de gezondheidszorg in België tot 7,7% van de nationale CO2-voetafdruk vertegenwoordigt. Op wereldschaal is het gemiddelde 4,4%, wat niet verwaarloosbaar is. Bovendien oefent het ziekenhuis een voorbeeldrol uit in de samenleving, wat er gebeurt is daarom belangrijk voor maatschappelijke veranderingen. Over het algemeen wordt geschat dat voor een maatschappelijke verandering 5 tot 10% van de bevolking volstaat om het kantelpunt te vormen. Om al deze redenen is het belangrijk om aan duurzame ontwikkeling in het ziekenhuis te werken."
Wandelruimtes
Een studie is aan de gang voor een leefhuis in het Institut Saint-André in Cernay in de Elzas. Drie vleugels zijn geënt op een as die het gebouw structureert. Elke vleugel komt overeen met een woonunit op de begane grond en op de verdieping. "Het ontwerpprincipe van deze vleugels presenteert zich in de vorm van kamers die rechtstreeks uitkomen op de wandelruimte die op zijn beurt in directe communicatie staat met een patio.
Het is een principe dat we regelmatig gebruiken in dit type gebouw dat een andere manier van circuleren mogelijk maakt, want de wandelruimte staat niet alleen in direct contact met de natuur – de bewoners kunnen naar buiten gaan in een patio op volle grond –, maar is ook volledig open en transparant – natuurlijk licht baadt de ruimtes voorzien voor circulatie. De gemeenschappelijke ruimtes grenzen aan de circulatieruimtes, wat een continue wandeling van de patiënten mogelijk maakt, waarbij de ruimte echt een partner van de zorg wordt.
Er is geen circulatie met een deur aan het einde, maar integendeel, tijdens het wandelen verandert de ruimte voortdurend, wat een vrij kalme en rustgevende sfeer creëert voor de mensen die er verblijven. Aangezien het geheel volledig beglaasd is, kan het verplegend personeel de wandeling van de mensen die in deze structuren worden gehuisvest volgen terwijl ze in de verzorgingsruimte blijven. Dit vergemakkelijkt de werking van de instelling en vermindert de interventietijd en de werktijd van de verzorgers."
Op de verdiepingen opent het gebouw zich visueel naar de patio, maar de bewoners kunnen er niet noodzakelijk toegang toe krijgen. Reden waarom in de woonunit op de verdieping een serre werd gecreëerd die de bewoners in staat stelt om er te wandelen, tuinieren met bakken of andere activiteiten te doen. Er is ook voorzien om er enkele vogels in vrijheid en enkele kleine dieren te plaatsen.
"Onlangs, bij een bezoek aan een Alzheimer-unit en in gesprek met het verplegend personeel, hebben we ons gerealiseerd dat het contact met de natuur of activiteiten verbonden met de natuur (bijv. wortels schillen, bloemen planten...) mensen met Alzheimer terugbrengen naar hun kindertijd. Herinneringen komen terug en dat is zeer belangrijk voor hen." De ruimte gecreëerd door de architecten is fundamenteel in instellingen van dit type omdat het echt helpt voor mensen met ernstige beperkingen, niet om te genezen maar om de zorg te begeleiden, hen te kalmeren en hen op veiligheidsgevende en beveiligde plaatsen te zetten.
In tegenstelling tot het ziekenhuis zijn het rusthuis, het gespecialiseerd opvanghuis of het psychiatrisch ziekenhuis in de eerste plaats leefplaatsen
Als een hotelkamer
In Erstein, een kleine gemeente nabij Straatsburg, hebben de architecten een gebouw gebouwd, zowel klassiek psychiatrisch ziekenhuis als gerontopsychiatrisch ziekenhuis, gebruikmakend van hetzelfde principe als hierboven beschreven maar op grotere schaal.
Het massaplan is een soort driebladig klaverblad dat woonunits omvat die zich rond een patiotuin ontvouwen. Deze laatste stelt de patiënten in staat om op een circulaire manier te wandelen. Er zijn geen onregelmatigheden, alle vormen zijn zacht. De bewoners kunnen naar buiten gaan, zelfs als het regent want bepaalde plaatsen zijn beschut; ze kunnen er tuinieren, er zijn bomen, ruimtes op volle grond.
"In gesprek met de artsen en het verplegend personeel heb ik geleerd dat tijdens de COVID19-pandemie er geen enkel geval van COVID in de instelling was vanwege de vlotte circulatie en de zeer duidelijke scheiding tussen de ruimtes voor bewoners en de ruimtes voor het personeel."
"Alle kamers zijn eerder ontworpen in de vorm van een hotelkamer – we integreren er materialen zoals natuurlijk hout, we maken kleine nissen met grote ramen die naar buiten openen, wat de bewoners ook toelaat om meer intieme ruimtes te hebben (waar de anderen niet binnenkomen) en die veiligheidsgevend blijven terwijl ze helemaal geen ziekenhuissfeer hebben, ook al zijn ze uitgerust met de medische aansluitingen die nodig zijn in dit type instelling.
Het is dit type principe dat zeer royale ruimtes mogelijk maakt, die terwijl ze de zorg bevorderen een kalme sfeer creëren en de notie van opsluiting vermijden die men nog in bepaalde psychiatrische ziekenhuizen en rusthuizen vindt. Het ontwerp van deze instellingen is sterk geëvolueerd. We werken bijvoorbeeld aan een project waarin de kamers geen badkamer hebben. De directeur van het ziekenhuis heeft de voorkeur gegeven om de oppervlakte te behouden om de kamer te vergroten en de bewoners van deze instelling moeten collectieve badkamers gebruiken die ruim en uitgerust zijn. Het verplegend personeel brengt de bewoners erheen en brengt hen daarna terug naar hun kamer."
Een contemplatieruimte
Hetzelfde wandelprincipe werd toegepast in Oberhausbergen voor een uitbreiding van het geneeskundig rusthuis EHPAD Amreso Bréthel. De patiënt wandelt rond de patio en doorkruist in het centrum de gemeenschappelijke ruimte, de leefruimtes, wat een continue wandeling mogelijk maakt.
"In het geval van dit project hebben we ook een bestaand gebouw herbouwd door een cultuusruimte aangrenzend aan een polyvalente zaal te verwijderen die zo werd vergroot. Ik heb de bouwheer voorgesteld om een ander klein gebouw achteraan in het park te creëren. Dit gebouw, volledig in hout, is opzettelijk rustgevend, neutraal, kalm, zonder religieuze connotatie, maar het kan op elk moment worden getransformeerd voor een eredienst. De rest van de tijd functioneert het als neutrale ruimte voor meditatie, yoga... of gewoon om te zitten en zijn innerlijk te zoeken. Om dit te bereiken hebben we gewerkt met strijklicht, een licht dat van de grond, van de aarde komt, en een ander dat van boven, van de hemel komt, dat men van buitenaf ziet."
Vaak wordt dit soort ruimte niet geprogrammeerd tijdens de bouw, maar het is belangrijk om zo'n gemeenschappelijke ruimte voor alle bewoners te hebben zodat ze zich er mentaal kunnen opladen, en voor sommigen er hun geheugen kunnen trainen en herinneringen aan hun kindertijd kunnen terugvinden. Veel patiënten zijn zeer gelukkig met deze ruimte, dixit de directeur, en gebruiken hem regelmatig.
Het principe maakt royale ruimtes mogelijk die terwijl ze de zorg bevorderen een kalme sfeer creëren en de notie van opsluiting vermijden
Een respectvolle architectuur
Deze enkele voorbeelden tonen aan dat op het gebied van ruimtes de architectuur kan deelnemen aan de zorg in plaatsen gereserveerd voor ouderen en/of afhankelijke personen.
"De architectuur is fundamenteel voor mensen met dit soort problemen, met gedeeltelijk tekortschietende fysieke of psychische functies. Het is een architectuur waar de mens predominant wordt, een architectuur die respectvol is voor deze mensen met hun handicaps, dat is wat we proberen te doen wanneer we gebouwen van dit type ontwerpen", besluit Patrick Schweitzer.
