Een mooi voorbeeld van herstel van biodiversiteit

Tijdens de Gezondheidsarchitectuurdagen op 27 en 28 maart in Brussel presenteerde Pauline Modrie, een bio-ingenieur en duurzaamheidsadviseur bij CHU UCL Namur, een biodiversiteitsproject op de site van Sainte-Élisabeth van CHU UCL Namur.

Bij het verbinden van een ziekenhuis met duurzaamheid wordt vaak in de eerste plaats gedacht aan het verminderen van fossiele energie om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Men beseft echter niet altijd dat biodiversiteit ook een belangrijke factor is voor de gezondheid van patiënten. Het gepresenteerde project heeft als doel "een laboratorium voor ervaringen te creëren over de kwestie van de gezondheidsmilieukoppeling op de site van een stedelijk ziekenhuis."

Het overschrijden van de drempel

In 2009 publiceerden onderzoekers voor het eerst negen planetaire grenzen, het resultaat van een studie van de natuurlijke processen die essentieel zijn om een stabiel leven op aarde te garanderen, processen die beïnvloed worden door onze menselijke activiteit: de klimaatverandering, de erosie van de biodiversiteit, de wijzigingen in het landgebruik, het gebruik van zoetwater, de verstoring van de biochemische cycli van stikstof en fosfor, de verzuring van de oceanen, de atmosferische aerosolen, de afname van de ozonlaag, de chemische vervuiling (de introductie van nieuwe stoffen, voornamelijk chemische verontreinigende stoffen in de ecosystemen).

De meest overschreden planetaire grens is de erosie van de biodiversiteit. Er zijn verbanden tussen de grenzen, bijvoorbeeld de klimaatverandering zal een impact hebben op de verandering in de biodiversiteit. De meeste grenzen werden gekwantificeerd en voor elk ervan werd een drempel geïdentificeerd die een kantelpunt vormt. Het overschrijden van de drempel zal de evenwichtstoestand overschrijden en de levensvatbaarheidsvoorwaarden op aarde zijn dan niet meer gegarandeerd. Gelukkig voor ons is er altijd een moment van aanpassing.

Bijvoorbeeld, op het niveau van de klimaatverandering waarmee we geconfronteerd worden. Ondanks de onvermijdelijke impact van een temperatuurstijging op de levensomstandigheden op aarde, is het mogelijk om zich aan te passen aan een verandering van +2°C door een hele reeks maatregelen te nemen om deze temperatuurstijging te beperken. Maar na het kantelpunt zal dit niet meer mogelijk zijn en zullen de dramatische gevolgen van het overschrijden van deze planetaire grens moeten worden ondergaan.

Een razendssnelle erosie

Biodiversiteit verwijst naar alle levende wezens en de ecosystemen waarin ze leven. Deze term omvat ook de interacties van soorten met elkaar en met hun omgeving. De voordelen voor mensen worden geconcretiseerd door middel van de ecosysteemdiensten die de biodiversiteit ons verleent: regulering, sociaal-cultureel, bevoorradingsondersteuning...

Dankzij de biodiversiteit hebben we toegang tot bepaalde geneesmiddelen, bepaalde voedingsmiddelen, de stabiliteit van ons voedselsysteem, de efficiëntie van onze landbouw... om er maar enkele voordelen te noemen. Deze ecosysteemdiensten worden geput uit ecologische functies: bestuiving, predatie, reproductie, fotosynthese, de synthese van moleculen die zelf worden geleverd door de soorten.

De regulatiediensten zijn talrijk en ook belangrijk in de verstedelijking: regulering van overstromingen, controle van erosie, recycling van organisch afval, productie van zuurstof, bestuiving, regulering van ziekten, behandeling van afvalwater, behoud van de bodemvruchtbaarheid... Tussen 1970 en 2007 verloor de aarde 39% van deze soorten en in 2018 spreekt een schatting van een verlies van ongeveer 69% van de ongewervelden overal ter wereld.

Het normale verdwijnen van soorten schommelt tussen 0,1 en 1 soort per miljoen soorten per jaar, maar vandaag hebben we deze grens overschreden en verliezen we 100 soorten per miljoen soorten per jaar. Een razendssnelle erosie en op alle niveaus: bijvoorbeeld komt 75% van de voeding van de wereldbevolking van slechts 12 gecultiveerde plantensoorten en 5 diersoorten, wat vragen oproept over de stabiliteit en het ziekterisico van deze soorten en, bijgevolg, over de wereldvoeding.

Quid van het ziekenhuis?

50% van de oorzaken van de erosie van de biodiversiteit zou verband houden met de vernietiging van habitats (door landbouw en ontbossing, maar ook door verstedelijking en verandering in het landgebruik) en de overexploitatie van hulpbronnen. Andere oorzaken: klimaatverandering, vervuiling van water, lucht en bodem, en invasieve soorten. In totaal wordt geschat dat 75% van de terrestrische ruimte door de mens is veranderd.

"In onze duurzame ontwikkelingsstrategie bij CHU UCL Namur en meer algemeen van onze maatschappelijke verantwoordelijkheid in de decarbonisatie van de gezondheidszorg in 2050, hebben we besloten om in de uitdagingen de erosie van de biodiversiteit en vervuiling op te nemen met studies over de lozingen in het water van microverontreinigende stoffen en, in het project dat ons hier aangaat, de creatie van ecologische corridors rond de ziekenhuisinfrastructuren terwijl we bewustmakingsplaatsen instellen voor de link gezondheid-milieu", legt de projectverantwoordelijke uit.

"We hebben het meest stedelijke ziekenhuis in onze groep gekozen, de site van Sainte-Élisabeth, een betonnen structuur in een niet erg groene omgeving, met vrij vervuilde straten in de buurt. Het doel van ons project – ondersteund door het Christelijk Ziekenfonds – is om in te grijpen op de gezondheidsdeterminanten door de link gezondheid-milieu en de sociale link te versterken."

De doelstelling is drievoudig:

De biodiversiteit rond de site van Sainte-Élisabeth verhogen;

samenwerken met een aangepaste werkonderneming (Atelier Namur) om de competenties op het gebied van biodiversiteit te verhogen van haar werknemers die zeer actief zijn in de regio Namur – de eerste opleidingen gegeven door "Nature In Progress" tonen aan dat er een specifieke interesse is en een verbinding met de natuur die bijzonder kan zijn bij werknemers met een handicap;

sociale banden creëren door intergenerationeel contact en contacten tussen verschillende sociale lagen te bevorderen.

Drie stappen

In de praktijk is het doel om naar een ervaringslaboratorium in drie stappen te gaan. De eerste, die al aan de gang is, is de aanleg op de site van Sainte-Élisabeth. De beplantingen zijn gedaan maar moeten nog groeien. De tweede stap heeft nog niet plaatsgevonden: de werknemers van de aangepaste werkonderneming zullen, dankzij hun nieuwe competenties die al op het terrein worden toegepast, een aanlegproject kunnen voorstellen voor de tuin van de pediatrie die de biodiversiteit versterkt.

De doelstelling voor 2023 is om pedagogische begeleiding te hebben voor deze stap. Ten slotte zal de derde stap bestaan uit het tot stand brengen van een samenwerking met een rusthuis dat een budget zal ontvangen om aan de biodiversiteit te werken en samen te werken met de werknemers van het Atelier om een echte pedagogische verankering mogelijk te maken en deze aanpak duurzaam te maken.

De lopende wijzigingen

Wat betreft de bewustmaking van de link gezondheid-milieu, is het interessant om in het project een pedagogische aanpak op te nemen met de plaatsing van bijenkorven op het dak – terwijl de bijensoorten goed worden gekozen om concurrentie met andere soorten insecten te vermijden.

Het startpunt van het project was een audit van de biodiversiteit. Het toonde aan dat de site van Sainte-Élisabeth gebouwd is met een laag biotoop-oppervlakte-coëfficiënt. Toch is het biodiversiteitspotentieel er enorm, voornamelijk vanwege de aanwezigheid van de Citadel op de hoogten van Namen.

"Bijvoorbeeld, in de bak van een haagbeuk bij de ingang van het ziekenhuis, hebben we een soort wilde orchidee teruggevonden die zeer zeldzaam is in België, waarschijnlijk ter plaatse dankzij zaden die van de Citadel zijn afgedaald. Een ander element is de slechtvalk die aanwezig is op de Citadel en die we kunnen aantrekken door de plaatsing van potentiële nesten op de gevels van de site om deze ecologische bagage te creëren en de mogelijkheid voor de soorten om te overleven te versterken. Tweede voordeel, de slechtvalk is een goede roofdier van kraaien en duiven die schade veroorzaken op het dak."

Jarenlang werd de esthetiek bevoorrecht boven de biodiversiteit, reden waarom de types invasieve vegetatie die weinig belang vertegenwoordigen op het gebied van biodiversiteit, vaak zeer allergie veroorzakend, zullen worden vervangen door meer inheemse soorten. Rondom het ziekenhuis zullen de "vergeten vakken" worden aangelegd om een ecologisch netwerk te vormen en alle interessante soorten die met name op de Citadel werden teruggevonden door te geven. Sommige gevels zouden kunnen worden begroeid om een mooi visueel resultaat te bereiken en tegelijkertijd een groot belang voor insecten te bieden.

Men overweegt om de kleine gazons, vaak verbrand door de zon (bijvoorbeeld in de straat die naar de ingang leidt), te vervangen door plantensoorten die de biodiversiteit bevorderen, en voor de grotere ruimtes bloemrijke zones te creëren die weinig onderhoud vergen. In de bakken bij de ingang van het ziekenhuis zijn inheemse soorten met geneeskrachtige eigenschappen voorzien, zoals de gewone taxus, gebruikt in onderzoek voor de strijd tegen kanker.

Aan de achterkant van het ziekenhuis is de bescherming van de kastanjebomen van primordiaal belang om een minimum aan groen te behouden in deze industriële zone. Echter kunnen aan de voet van de bomen de mossen voordelig worden vervangen door soorten die aangepast zijn aan deze schaduwrijke zone, bijvoorbeeld de kleine maagdenpalm, de bosanemoon of nog de speenkruid.

Op de binnenhof, sterk bezocht door het verplegend personeel, is voorzien om bakken te plaatsen die het plantaardige aspect zullen versterken met inheemse planten die interessant zijn voor de biodiversiteit.

Wat betreft de bewustmaking van de link gezondheid-milieu, is het interessant om in het project een pedagogische aanpak op te nemen met de plaatsing van bijenkorven op het dak – terwijl de bijensoorten goed worden gekozen om concurrentie met andere soorten insecten te vermijden. De pedagogische aanpak met informatieborden zal het mogelijk maken om ook een ervaringslaboratorium te zijn voor de aangepaste werkonderneming en om hen in competenties op dit niveau te laten toenemen.

Creatie van bewustmakingsruimtes gezondheid-milieu

"De erosie van de biodiversiteit is geen anekdotisch feit op planetaire schaal. Het is een grens die veel meer wordt overschreden dan alle andere. Werken aan decarbonisatie en klimaatverandering is onmisbaar – er is dringendheid om dit te doen –, maar aankomen in een wereld met meer graden waarin we doorgaan met het laten verdwijnen van soorten (wat we het zesde massa-uitsterven* noemen) is niet interessant in termen van levensvatbaarheid en leven op aarde."

"Bewustmakingsruimtes gezondheid-milieu creëren in het ziekenhuis waar er een belangrijke stroom van patiënten en bezoekers is en de biodiversiteit terugbrengen op de plaats waar men voor zijn gezondheid zorgt, is ook filosofisch motiverend met alle cobenefieten die dit kan hebben (verfraaiing, verminderd onderhoud, beheer van ongedierte, sociaal-culturele aspecten)," besluit Pauline Modrie.

*Naam die gewoonlijk wordt gegeven aan de massale en uitgebreide uitsterving van soorten tijdens het hedendaagse tijdperk, die nog steeds aan de gang is.